Co lekarze sprzed 2000 lat wiedzieli o zdrowiu?

Sen, ruch, jedzenie, emocje, środowisko. Brzmi jak współczesny poradnik zdrowego stylu życia? Tymczasem podobne zasady opisywano już ponad dwa tysiące lat temu.

Jednym z systemów, które patrzyły na zdrowie w taki całościowy sposób, jest Unani — tradycja medyczna wywodząca się z myśli starożytnych Greków, rozwijana później przez lekarzy świata arabskiego i perskiego, a następnie szczególnie mocno obecna w Indiach.

Jej korzenie prowadzą do Hipokratesa i Galena. W kolejnych stuleciach ich idee rozwijali uczeni tacy jak Ibn Sina, znany w Europie jako Awicenna. Unani nie powstało więc w jednym miejscu i w jednym momencie. To raczej system, który przez wieki wchłaniał doświadczenia różnych kultur, zachowując jedną podstawową ideę: zdrowie zależy od równowagi.

Człowiek nie jest „taki sam jak wszyscy”

Jednym z ważnych pojęć Unani jest mizaj, czyli indywidualny temperament lub konstytucja człowieka.

Dziś powiedzielibyśmy, że ludzie różnią się między sobą pod względem metabolizmu, reakcji na stres, potrzeb związanych ze snem, tolerancji różnych pokarmów czy zdolności do regeneracji. Unani opisywało te różnice własnym, historycznym językiem, opartym między innymi na cechach takich jak ciepło, zimno, suchość i wilgotność.

Nie ma potrzeby traktować tych dawnych kategorii jak współczesnej fizjologii. Ciekawsza jest sama idea: to, co służy jednej osobie, nie musi działać identycznie u drugiej.

I właśnie to podejście sprawia, że Unani brzmi dziś zaskakująco znajomo.

Sześć rzeczy, które według Unani wpływają na zdrowie

W tradycji Unani opisano sześć podstawowych obszarów codziennego życia, które miały decydujący wpływ na kondycję człowieka.

Należały do nich: powietrze i środowisko, jedzenie i picie, ruch i odpoczynek, emocje i stan psychiczny, sen i czuwanie oraz prawidłowe usuwanie produktów przemiany materii.

Trudno nie zauważyć, że ten zestaw przypomina współczesne podejście do stylu życia.

Dziś dużo mówi się o jakości snu, aktywności fizycznej, stresie, rytmie dobowym, diecie czy wpływie środowiska. Oczywiście współczesna nauka opisuje te procesy zupełnie innym językiem i dysponuje znacznie lepszymi narzędziami badawczymi. Sama intuicja, że zdrowie nie zależy od jednego czynnika, pojawiła się jednak bardzo dawno.

Tabi’at — organizm ma własną zdolność do utrzymywania równowagi

Kolejnym ważnym pojęciem Unani jest Tabi’at.

Najprościej można je rozumieć jako naturalną zdolność organizmu do utrzymywania wewnętrznej równowagi i reagowania na zmieniające się warunki.

Nie jest to oczywiście to samo, co współczesne pojęcie homeostazy. Ale podobieństwo jest interesujące: organizm nie jest biernym mechanizmem. Nieustannie reguluje temperaturę, poziom energii, gospodarkę płynami, reakcję na wysiłek i wiele innych procesów.

W dawnym systemie Unani celem nie zawsze było więc „walczyć” z pojedynczym objawem. Znacznie ważniejsze było pytanie: co zaburza równowagę organizmu i co można zmienić w codziennym sposobie życia?

Starożytna teoria i współczesne pytania.

Unani powstało w świecie, w którym nie znano hormonów, mikrobiomu, neuroprzekaźników ani mechanizmów działania układu odpornościowego w dzisiejszym znaczeniu.

Nie oznacza to jednak, że wszystkie obserwacje dawnych lekarzy należy odrzucić. Ich język był inny. Ich teorie biologiczne były inne. Ale wiele pytań pozostaje aktualnych:

• Czy śpimy wystarczająco?
• Czy ruszamy się regularnie?
• Czy sposób odżywiania jest dopasowany do naszego trybu życia?
• Jak długo żyjemy w napięciu?
• Czy dajemy organizmowi czas na regenerację?   

To właśnie tutaj Unani staje się szczególnie ciekawe. Bo część jego założeń brzmi dziś zaskakująco podobnie do tego, co mówimy o śnie, stresie, rytmie dobowym, metabolizmie i indywidualnych reakcjach organizmu.

Unani nie daje nam gotowych odpowiedzi na współczesne pytania o zdrowie. Pokazuje jednak coś, o czym łatwo zapomnieć: organizm funkcjonuje jako całość, a codzienne nawyki — sen, ruch, sposób odżywiania, emocje i środowisko — mogą mieć znaczenie większe, niż nam się wydaje.

W drugiej części artykułu przyjrzymy się temu bliżej i oddzielimy idee, które nadal inspirują współczesne podejście holistyczne, od tych elementów dawnej medycyny, które pozostały już tylko częścią historii.

Warto wiedzieć

Unani jest nadal praktykowane w różnych częściach świata. Światowa Organizacja Zdrowia opracowała między innymi standardy dotyczące praktyki, szkolenia oraz terminologii Unani. Dokumenty te dotyczą przede wszystkim jakości, bezpieczeństwa i regulacji praktyki.

WHO traktuje Unani jako pełnoprawny system medycyny tradycyjnej

To nie jest „ezoteryka”, tylko historyczny, spójny system terapeutyczny, który WHO chce ustandaryzować tak samo jak Ajurwedę czy TCM (Tradycyjna Medycyna Chińska).